Ilmiy ijodiyot metodologiyasi

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

Namangan muhandislik–pedagogika instituti

«Qurilish va mashinasozlik» fakulteti

 

«Muhandislik kommunikasiyalari qurilishi” kafedrasi

 

«Ilmiy ijodiyot metodologiyasi”
fanidan

 

MA’RUZALAR MATNI


Namangan – 2007




Annotasiya


Mazkur «Ma’ruzalar matni” 5A140901– Kasb ta’limi mutaxassisligi bo’yicha ta’lim olayotgan talabalar uchun mo’ljallangan bo’lib, «Ilmiy ijodiyot metodologiyasi» fani bo’yicha o’quv-ishchi dasturiga muvofiq 26 soatlik ma’ruza mashg’ulotlari mavzularini o’z ichiga olgan. Unda ilmiy ijodning qonunlarini o’rganish hamda bu yo’nalishdagi o’zgarishlar, muammolar atroflicha yoritib berilgan.
 

 

 

Ma’ruzalar matni «Muxandislik kommunikasiyalari
qurilishi” kafedrasi yig’ilishida ko’rib
chiqilgan va ma’qullangan.
Majlis bayoni «___” __________2007y

Ma’ruzalar matni «Qurilish va mashinasozlik»
fakulteti uslubiy kengashida ko’rib
chiqilgan va tasdiqlangan.
Majlis bayoni «___” __________2007y


Mualliflar: t.f.n., dos. Baxodirov A.
dos N.Xojiyev
ass. Jo’rayev Sh

Taqrizchi:    Rashidov Yu.K. TAQI, kafedra mudiri.
Imomnazarov O. Pop qurilish va maishiy xizmat kasb-hunar kolleji direktori

 


 

1-Ma’ruza. Mavzu: Kirish.

2-Ma’ruza. Mavzu: Fan va ijodiyot

3-Ma’ruza. Mavzu: Ilmiy tadqiqot

4-ma’ruza. Mavzu: Ilmiy axborot izlash,yig’ish va unga ishlov berish

5-ma’ruza. Mavzu: Nazariy tadqiqotlar metodologiyasi

6-ma’ruza. Mavzu: Ilmiy va texnik ijodiyotda modellashtirish

7-ma’ruza. Mavzu: Eksperimental tadqiqotlar metodologiyasi

8-ma’ruza. Mavzu: Eksperiment tadqiqot natijalariga ishlov berish

9-ma’ruza. Mavzu: Ilmiy ijodda yangi ilmiy-texnik yechimlarni izlash metodlari, natijalarni rasmiylashtirish va axborot berish

10-ma’ruza. Mavzu: Ilmiy-tadqiqot ishlarini ishlab chiqarishga tadbiq etish va uning samaradorligini baholash


FAN VA TEXNIKADAGI SISTEMAVIY YO'NDOSHISH TERMINLARI QISQACHA LUG’ATI


Abstraksiya - 1) narsalar va ular o’rtasidagi munosabatlarning bir qator xossalarini fikran ajratish; 2) uning mohiyatini ochib beruvchi xossalarni ajratish maqsadida ko’rib chiqilayotgan hodisaning jiddiy bo’lmagan tomonlarida ularning idroklash jarayonida ajratish natijasida hosil bo’ladigan ayrim tushuncha.
Agnostisizm - falsafiy ta’limot, obyektiv borliq va haqiqatning obyektiv mohiyatini bilishni rad etadi, fanning vazifasini hodisalarning bilish bilan chegaralaydi, narsalar mohiyati va tabiiy hamda ijtimoiy jarayonlar rivojlanish qonuniyatlarini bilish mumkin emas deb hisoblaydi.
Adekvatno’y - teng, ayniylik, to’la muvofiqlik.
Akademizm - ilmiy va ta’lim faoliyatidagi sof nazariy yo’nalish.
Aksioma - 1) biror nazariyaning shu nazariya boshqa qoidalarini isbotlash asosida yotuvchi ilk, boshlang’ich qoida, buning miqyosida u (boshlang’ich holat) isbotlarsiz qabul qilinadi; 2) isbotlash talab etilmaydigan sof haqiqat.
Aktualno’y - dolzarb, hozirgi vaqt uchun ahamiyatli.
Algoritm - 1) qat’iy belgilangan qoida bo’yicha tatbiq etiladigan operasiyalar tizimi, u tadrijiy ravishda bajarilgandan so’ng qo’yilgan masalani yechimga olib keladi; 2) boshlang’ich berilganlarni izlanayotgan natijaga keltiruvchi mohiyatni belgilovchi va operasiyalar ketma-ketligining ifodasi.
Alternativa - muqobillik; bir-birini inkor etuvchi ikki imkoniyatdan birini tanlash zarurati.
Analiz - tahlil: 1) yaxlitni tarkibiy qismlarga fikran yoki fizik ajratishdan iborat ilmiy tadqiqot usuli; 2) bo’laklarga ajratish, nimanidir qo’rib chiqish.
Analog - o’xshash; boshqa narsa, hodisa yoki tushunchaga muvofiq biror narsa, hodisa yoki tushuncha.
Analogichno’y - o’xshovchi; tenglik, muvofiqlik.
Apriori - tajribaga bog’liq bo’lmagan, tajribagacha.
Aprobasiya - tekshirish, sinashga asoslangan qo’llab quvvatlash, tasdiqlash.
Argument - 1) isbotlashning asosi bo’lib xizmat qiluvchi mantiqiy dalil; 2) mustaqil o’zgaruvchan qiymat, funksiya deb ataluvchi boshqa qiymatning o’zgarishi uning o’zgarishigaborliq.
Artefakt 1) harakat belgilari bilan birgalikdagi sun’iy moddiy mujassama (masalan: texnikaviy vosita); 2) tadqiqot sharoitlarining ta’siri ostida biologik obyektni tadqiqot etishlik vaqtida yuzaga keladigan biologik hosil bo’lish yoki jarayon.
Bakalavr - oliy ta’limdagi birinchi ilmiy daraja.
Bibliografiya - 1) vazifasi nashr va qo’lyozma mahsulotlarini hisobga olish va u haqdagi ma’lumotlardan iborat ilmiy va amaliy faoliyat tarmog’i; 2) mavzu bo’yicha adabiyotlarning to’liq yoki saralangan ro’yxat.
Biosfera - bu muhit; yerdagi hayot mavjud bo’lgan hudud.
Uning tarkibi, tuzilishi va energetikasi tirik organizmlarning o’tmishdagi yoki zamonaviy faoliyati asosida belgilanadi.
Verifikasiya - nazariy qoidalar chinligini tekshirish, ishonchliligini tajriba yo’li bilan aniqlash.
Gipoteza - faraz; biror hodisani tushuntirish uchun ilgari surilayotgan va ishonchli ilmiy nazariya bo’lishi uchun tajribada tekshirishni hamda nazariy jihatdan asoslashni talab etuvchi ilmiy fikr.
Gnoseologiya - nazariy bilish, ilmiy bilish manbalari, shakllari va usullarini, uning haqiqat ekanlik shartlarini, insonning hayotni o’rganish iqtidorini o’rganuvchi falsafa bo’limi.
Deduksiya - umumiy mulohazalardan xususiyga yoki boshqa umumiy fikrlarga olib keluvchi mantiqiy xulosa.
Dissertasiya - Ilmiy daraja olish uchun takdim etiladigan va ilmiy tadqiqotchi tomonidan oshkora himoya etiladigan ilmiy ish, tadqiqot.
Ideya - g’oya: 1) narsa yoki hodisa haqidagi umumiy tushuncha; moddiy dunyoni in’ikosi bo’lgan inson tafakkurining mahsuloti; 2) nazariy sistema, mantiqiy qurilmalar asosida turadigan belgilovchi tushuncha; 3) fikr, tafakkur.
Iyerarxiya - qismlarning yoki butun unsurlarining oliydan quyiga tomon joylashuvi.
Imitasiya - kimgadir, nimagadir taqlid qilish, qayta tiklash.
Induksiya - xususiy ayrim hollarda umumiy xulosaga, ayrim faktlardan umumlashmalarga olib keluvchi mantiqiy xulosa.
Informasiya - 1) nima haqidadir xabar; 2) saqlash, qayta ishlash va kuzatish obyekti hisoblanuvchi ma’lumot.
Kategoriya daraja: 1) narsalar, obyektiv dunyo (modda, vaqt, fazo, aloqadorlik, harakat, miqdor, sifat va h.k.) hodisalarining diqqatga sazovor xossalari va munosabatlarini aks ettiruvchi umumiy tushuncha, 2) biron-bir belgilarining umumiyligi asosida birlashtirilgan narsalar, hodisalar, shaxslar darajasi, guruhi.
Kibernetika - boshqaruv jarayoni va informasiyani mashinalarda, tirik mavjudotlarda, jamiyatda uzatishning umumiy qonuniyatlari haqidagi fan.
Kinematika - jismlar harakatini geometrik jihatdan, shu harakatni yuzaga keltiruvchi ularning massasi va fizik sabablarini hisobga olmagan holda ko’rib chiquvchi mexanika bo’limi.
Klass - sinf: umumiy belgilarga ega bo’lgan narsalar va hodisalarning majmui, darajasi, guruhi.
Klassifikator - biror obyektning muntazam ro’yxati, bu ularning har biriga o’z o’rni va muayyan belgisini topishga imkon beradi.
Klassifisirovaniye - sinflash: muayyan bilim tarmog’i yagona tizimida obyektlar sinflari o’rtasidagi qonuniy aloqani aks ettiruvchi umumiy belgilarga bog’liq holda u yoki bu obyektlarni sinflar bo’yicha taqsimlash.
Klyuchevoye slovo - asosiy termin: ilmiy hujjat yoki uning qismi mazmunini eng to’liq o’ziga xos tarzda tavsiflovchi so’z yoki so’z birikmasi.
Kompleks - mujassama: yaxlit bir butunlikni tashkil etuvchi narsa, voqyea, hodisa yoki xossa ularning jamlanmasi, birikmasi.
Konstruksiya - 1) qandaydir narsa, mashina, pribor, inshoot va h.k.larning qanday maqsadga mo’ljallanganligini belgilovchi qurilish, qurilma va qismlarning o’zaro joylashuvi.
Konsepsiya - qarash: 1) qarashlar tizimi, hodisalar, jarayonlarni biror tarzda tushunilishi.
Kon’yunktura - 1) sharoitlar majmui va ularning o’zaro bog’liqligi, yuzaga kelgan vaziyat, biror sohadagi narsalarning maqomi; 2) muayyan davrdagi iqtisodning joriy aqvolini tav
siflovchi belgilar majmui.
Kriteriy - mezon: 1) biror narsani baxrlash, aniqlash yoki tasniflash uchun asos bo’ladigan belgi.
Magistr - oliy ta’lim ikkinchi akademik darajasi, universitet yoki unga tenglashtirilgan oliy o’quv yurtini tugatgan va bakalavr darajasiga ega shaxslarga beriladi.
Magistrant - magistrlik darajasi olish uchun imtihonlarni topshirilgan, lekin hali dissertasiya yoqlamagan shaxs.
Mashina - energiyani o’zgartirish, shaklni, xossani, holatni yoki mehnat qurolining vaziyatini, boshqacha qilish, axborotni to’plash, uzatish, saqlash, ishlab chiqish va foydalanish uchun muayyan maqsadga muvofiq harakatni amalga oshiruvchi mexanizm yoki mexanizmlar mutanosibligi.
Metod - usul: 1) tabiat hodisalari va ijtimoiy hayotni tadqiq etish va bilish usuli; 2) yo’l, usul yoki harakat tarzi.
Metodika - biror ishni maqsalga muvofiq bajarish usullari, yo’llarining majmui.
Metodologiya 1) bilishning ilmiy usuli qaqidagi ta’limot; 2) biror fanda qo’llaniladigan usullar majmui.
Mexanika - moddiy jismlarning kuch ta’siri ostida fazoda joylashishining o’zgarishini va muvozanatini o’rganuvchi fan.
Model - namuna: 1) yalpi ishlab chiqarish uchun biror bir buyumning namunasi; 2) narsani kichraytirilgan ko’rinishdagi tarzi; 3) tabiatda va jamiyatdagi biror hrdisa yoki jarayonning tasviri yoki tavsifi, tarxi.
Modelirovaniye - modellashtirish: bilish obyektini uni modellarida tadqiq etish; aniq mavjud narsalar va hodisalar modelini tuzish.
Nablyudeniye - kuzatish: bilish usuli bo’lib, bunda obyekt unga hyech bir aralashilmagan holda tadqiq etiladi.
Nauka - fan: inson faoliyat sohasi, uning funksiyasi turmush haqidagi obyektiv bilimlarni ishlab chiqarish va nazariy jihatdan sistemalashdan iborat.
Normalizasiya - me’yorlashtirish: 1) me’yor, tarzni belgilash; 2) me’yorga, me’yoriy holatga keltirish.
Obzor - tavsif: boshlang’ich manbani taxlil qilish natijasida olingan biror mavzu bo’yicha sistemalashtirilgan ilmiy ma’lumotlarni o’z ichiga oluvchi ilmiy hujjat.
Obyekt - 1) bizdan tashqarida va bizning ongimizga bog’liq bo’lmagan holda mavjud tashqi dunyo, u idroklash subyektning amaliy ta’sir o’tkazuvchi manba hisoblanadi; 2) biror faoliyat yo’naltirilgan narsa, hodisa.
Obyektivno’y - obyektiv: bizdan va ongimizdan tashqarida mavjud bo’lgan tashqi narsa, voqyeahodisa.
Optimalno’y - optimal: eng qulay va yaxshi.
Optimizasiya - optimallashtirish: biror funksiyaning eng ko’p yoki eng kam ahamiyatini topish yohud turli imkoniyatlar ichidan eng yaxshisini ajratish.
Paradoks - 1) umum qabul qilingan, oqilona fikrga zid fikr, mulohaza; 2) odatdagi tasavvurlarga mos kelmaydigan kutilmagan hodisa.
Prinsip - tamoyil: 1) biror nazariya, ta’limot va h. k. ning asosiy boshlang’ich holati; yo’naltiruvchi g’oya, faoliyatning asosiy hodisasi; 2) biror mexanizm, pribor o’rnatma harakati, qurilma asosi.
Produkt - mahsulot: inson mehnatining moddiy yoki nomoddiy natijasi.
Proyekt - loyiha: 1) yangi bunyod etilayotgan bino, inshoot, mashina, pribor va h. k.larning texnikaviy hujjat tizmalari, hisoblari, maketlari; 2) reja, o’ylangan fikr.
Prosess - jarayon: 1) biror hodisaning borishi, rivojlanish holati, bosqichning tadrijiy sur’atda almashinishi va h.k.; 2) biror natijaga erishish uchun qaratilgan tadrijiy harakatlar majmui.
Publikasiya - 1) biror hodisaning borishi, rivojlanish holati, bosqichining tadrijiy o’zgarishi va h.k.; 2) qandaydir natijaga erishish uchun tadrijiy harakatlar yig’indisi.
Publichno’y - ochiq, oshkora.
Rasionalno’y - oqilona: asoslangan, maqsadga muvofiq.
Sintez - ongda bir butunlikda, birgalikda va o’zaro aloqadagi qismlar sifatida mavjud bo’lgan biror narsa, hodisani ilmiy tadqiq etish usuli; qo’shilma, umumlashma.
Sistema - 1) bir-birlari bilan ko’plab qonuniy tarzda bog’langan unsurlar (narsalar, hodisalar, qarashlar, bilimlar va h.k.); 2) harakatlar qat’iy ketma-ketligi muayyan aloqada. reja asosida, to’g’ri joylashgan qismlarning shartli tartibi.
Sistemotexnika - murakkab sistemalarni tahlil va sintez qilish muammolarini o’rganuvchi ilmiy-texnikaviy fan.
Sovokupnost - majmua: qo’yilgan maqsadni hisobga olgan holda guruxlangan ko’plab unsurlar.
Struktura - tuzilma: biror narsaning o’zaro joylashuvi va tarkibiy qismlarining boglanishi, qurilish.
Subyekt - 1) tashqi dunyo (obyekt)ni idrok etayotgan va o’z amaliy faoliyati mobaynida unga ta’sir o’tkazadigan inson; 2) huquq va majburiyatlarni zimmasiga oluvchi (jismoiiy yoki
yuridik shaxs).
Subyektivno’y - subyektiv: 1) muayyan shaxs, subyektga xos xususiyat, shaxsiy; 2) bir yoqlama, obyektivlikdan holi; ishtiyoqiy, atayin.
Sxema - chiziq: 1) sistema, qurilma yoki o’zaro joylashuv, biror narsaning qismlari bog’liqligini ifodalovchi chizma; 2) umumiy, asosiy tarzda tasvirlash yoki tavsiflash; xomaki nusxa, reja, belgilash; 3) biror narsaning mavhum soddalashtirilgan tavsifi, umumiy tayyor tenglama.
Tavtologiya - safsata: ayni bir narsani boshqa so’zlar bilan takrorlash.
Taksonomiya - odatda iyerarxik tuzilishga ega bo’lgan mavjudlikning murakkab tashkil etilgan sohasini tasniflash va sistemalashtirish nazariyasi.
Tezis - doklad, ma’ruza, xabar va h.k.larni qisqacha ifodalangan asosiy qoidalari.
Tema - mavzu: bayon, tasvir, tadqiqot, muhokama predmeti.
Tematika - mavzular majmui, doirasi.
Tendensiya - 1) qarashlar yoki amaliyotdagi yo’nalish; 2) biror hodisa rivoji takomillashadigan yo’nalish.
Teoriya - nazariya: 1) tabiat va jamiyat rivojining obyektiv qonuniyatlarini ifodalovchi ijtimoiy amaliyot, tajribani umumlashtirish; 2) biror fan yoki uning qismi umumlashtirilgan qoidalarining majmui.
Termin - atama: fan, texnika, san’atda qo’llanadigan muayyan tushunchani aniq ifodalaydigan so’z yoki so’zlar birikmasi.
Terminologiya - atamashunoslik: fan, texnika, san’at va h. k.larning biror sohasida qo’llanadigan atamalar majmui.
Test - 1) aqyaiy rivojlanish, qobiliyat, iroda va insonning boshqa ruhiy fiziologik tabiatini belgilash sinov o’tkaziladigan topshiriqlarning standart shakli; 2) muayyan ijtimoiy tadqiqotlar uchun foydalaniladigan so’rovnoma.
Texnologiya - 1) ishlab chiqarish jarayonida xom ashyo, material yoki yarim fabrikatlar holati, xossasi shaklini o’zgartirish, • ularga ishlov berish, tayyorlash usu.shtarining majmui; 2) xom ashyolar, materiallar yoki yarimfabrikatlarga tegishli ishlab chiqarish qurollari yordamida ta’sir etish usullari haqidagi fan.
Tip - tur: narsalar guruhi uchun namuna, model, nimanidir shakli.
Tipizasiya - turlash: qator buyumlar yoki texnik tavsifdagi jarayonlar uchun umumiylik asosida namunaviy konstruksiyalar yoki ishlab chiqarish jarayonlarini tanlash yoki ishlab chiqish.
Traktat - narsaga yondoshishlikni belgilashni o’z oldiga
maqsad qilib qo’ygan mulohaza shaklidagi ilmiy ish.
Unifikasiya - uyg’unlashtirish: biror narsani yagona sistema, shakl, bir toifalilikka keltirish.
Fakt - 1) haqiqatda mavjud, o’ylab topilmagan voqyea, hodisa; biror taxminni tekshirishdan iborat qandaydir xulosa, mulohaza uchun xizmat qiluvchi qat’i belgilangan bilim, tajribadagi ma’lumot; 2) obyektiv mavjud bo’lgan haqiqat, aniklik.
Faktor - omil: harakatlantiruvchi kuch, biror jarayon, hodisaning sababi; biror hodisa, jarayondagi o’ziga xos vaziyat.
Formula - barcha xususiy hollar uchun muayyan sharoitlarda ilova qilinuvchi biror qoida, munosabat, qonun va h.k. larni aniq umumiy belgilash.
Formulirovat - ifodalash: biror fikr, qarorni qisqa va aniq bayon etish.
Fundamentalno’y - negiz: chuqur, asoslangan.
Xarakteristika - tavsif: kimningdir, nimaningdir o’ziga xos xususiyat, sifat, jihatlarini ifodalash, belgilash.
Evristika - 1) yo’naltiruvchi savollar yordamida ta’lim berish tizimi; 2) nazariy tadqiqotning mantiqiy usullari va uslubiy qoidalarining majmui va haqiqatni izlash.
Ekzamen - imtihon: bilim, o’quv, kuch va h.k.larni tekshi
Eksperiment - tajriba: ilmiy asosdagi tajriba, aniq belgilangan sharoitlarda tadqiq etilayotgan hodisani kuzatish, xodisaning borishini kuzatish va uni mazkur sharoitlarni takrorlagan xolda ko’p marta qayta o’tkazish imkoniyati.
Ekspertiza - asoslangan xulosa bergan holda maxsus bilimni talab etuvchi biror masalani tadqiq etish.
Ekstrapolyasiya - hodisaning bir qismida kuzatish tufayli olingan xulosani boshqa qismiga tadbiq etishdan iborat ilmiy tadqiqot usuli.
Element - unsur: biror narsaning tarkibiy qismi.
Empiricheskiy - empirik: tajribaga asoslangan.
Ensiklopediya - qomus: barcha fanlar yoki fanlarning ayrim tarmoqlari bo’yicha bilimlar majmuini o’z ichiga oluvchi ilmiy ma’lumotnoma tarzidagi nashr.
Erudisiya - iqtidor: biror fanning muayyan soxasidagi yoki ko’plab sohalardagi chuqur bilim; iqtidorlilik.
Effekt - samara: harakat, biror narsaning natijasi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR


1. Sidenko V. M., Grushko I. M. Osnovi nauchno’x issoledovaniy. Xarkov, «Viha shkola», 1977.
2. Dobrov G. M., Korennoy A. A. Nauka: informasiya i upravleniye. - M.: «Sov. radio», 1977.
3. Zakin Ya. X., Rashidov N. R. Osnovi nauchnogo issledovaniya. Tashkent, «Ukituvchi», 1981.
4. Matematicheskaya teoriya planirovaniya eksperimenta. Pod red. S. M. Yermakova. - M.: Nauka, 1983.
5. Nalimov V. V. Teoriya eksperimenta. - M.: Nauka, 1971.
6. Matematicheskiye metodo’ planirovaniya eksperimenta. Pod red. V. V. Penenko.- Novosibirsk: Nauka, 1981.
7. Markin N. S. Osnovo’ teorii obrabotki rezultatov eksperimenta.- M.: Izd. standartov, 1991.
8. Petrov A. V. Vichislitelnaya texnika v injenerno’x i ekonomicheskix raschetax.- M.: Vo’sshaya shkola, 1975.
9. Guter R. S., Ovchinskiy B. V. Elemento’ chislennogo analiza i matematicheskoy obrabotki rezultatov opo’ta.- M.: Nauka, 1970.
10. Pugachev V. S. Teoriya veroyatnostey i matematicheskaya statistika.- M.: Nauka, 1979.
11. Smirnov N. V., Dunin-Barkovskiy I. V. Kurs teorii veroyatnostey i matematicheskoy statistiki dlya texnicheskix prilojeniy. M.: Nauka, 1969.
12. Korn G. K., Korn T. K. Spravochnik po matematike. - M.: Nauka, 1977.
13. Ventsel Ye. S. Teoriya veroyatnostey. - M.: Nauka, 1964.
14. Elektricheskiye izmereniya neelektricheskix velichin. Pod red. P. V. Noviskogo. - L.: Energiya, 1975.
15. Popov V. S. Elektricheskiye izmereniya. - M.: Energiya, 1974.
16. Ventsel Ye. S. Issledovaniye operasiy. - M.: Znaniye, 1976.
17. Tyurin N. I. Vvedeniye v metrologiyu. -.M.: Izd. standartov, 1973.
18. Rumshinskiy L. 3. Matematicheskaya obrabotka rezultatov eksperimenta. - M.: Nauka, 1971.
19. Rachkov P. A. Naukovedeniye. - M.: Izd. MGU, 1974.
20. Slovar inostrano’x slov. - M.: «Russkiy yaznk», 1988.
21. Shvo’rev V. S. Nauchnoye poznaniye kak deyatelnost. -M.: 1984.
22. Metodicheskiye ukazaniya po napisaniyu, oformleniyu i podgotovke k zashite magisterskoy dissertasii. - Tashkent: «Moliya», 1999.
23. Ruzavin G. I. Metodologiya nauchnogo issledovaniya. -M.: YuNITI, 1999.
24. Kompyutero’, modeli, vichislitelnaya eksperiment. Pod red. A. A. Samarskogo. - M.: Nauka, 1988.
25. Xeyerman D. V. Metodo’ kompyuternogo eksperimenta v teoreticheskoy fizike. - M.: Nauka, 1990.
26. Samarskiy A. A. Chto takoye vo’chislitelno’y eksperiment? Chto takoye prikladnaya matematika? - M.: Znaniye, 1980.
27. Bo’ri Ziyomuhammedov «Ilm hikmati»- T.: Arnaprint MChJ, 1999.